Bir yayınevini inşa etmek hiç kolay bir iş değilmiş. Verilmesi gereken onlarca karar var. Tipografi, kapak stili, "marka" üslubu, internet sitesinin görünümü, editoryal anlayış ve daha nicesi. Üstelik bu yayınevi, daha baştan kararını "yalnızca dijital" olarak vermişse bile. Hatta bu karar, dijital içeriğin niteliğini çok daha önemli kılıyor. Şu birkaç ayda işin yalnızca kodlama düzeyinde ne kadar emek içerdiğini tahmin bile edemezsiniz.

Heyhat, bu bir ağlama duvarı bülteni değil! Aksine bugün kıvançlıyız, mutluyuz ve bayramın ilk günü heyecanımıza yenilip posta kutunuza düşmekten kendimizi alamıyoruz! Öncelikle bayramınız kutlu olsun! Dileriz sevdiklerinizle, huzurlu bir bayram geçirirsiniz.

Evet sitemiz diyorduk. Ona şu adresten erişebilirsiniz: https://www.z-eksen.com/

Lansmanda yayında olacak üç kitabımız da neredeyse hazır. Önce en çok gurur duyduğumuz ve arkamıza yaslanıp "iyi iş yaptık ya" dediğimiz kitabımız, Ethereum'un kurucusu Vitalik Buterin'in yazılarından derlediğimiz Kriptofelsefe: Blokzincir ve Merkezsiz Toplum.

Sonra iki prestij kitabımız: Büyük fizikçi Albert Einstein'ın felsefî ve dinî meselelere eğildiği Kozmik Din ile Büyük şovmen ve Amerikalı girişimci P. T. Bunham'ın ekonomik dalgalanmalar karşısında kişisel istikrarın ve dürüstlüğün önemini ısrarla vurguladığı Para Kazanma Sanatı.

Evet sevgili okur, buluşacağımız gün yakın görünüyor. O güne dek bizi takipte kal, esen kal!

z-eksen editörü

Hem Bitcoin hem de Ethereum blokzincir ekosistemleri, ağ güvenliğine—yani iş kanıtı (proof of work) madenciliğinin asıl amacına—diğer bütün kalemlerin toplamından çok daha fazla harcama yapıyor. Bitcoin blokzinciri, yılın başından bu yana madencilere blok ödülü olarak günde ortalama otuz sekiz milyon dolar, işlem ücreti olarak ise yaklaşık 5 milyon dolar¹ ödedi. İkinci sırada yer alan Ethereum blokzincirinde ise bu rakamlar, blok ödülleri için günde 19,5 milyon dolar ve işlem ücretleri için 18 milyon dolar seviyesinde.² Öte yandan araştırmaları, protokol geliştirmeyi, hibeleri ve diğer her türlü masrafı karşılayan Ethereum Vakfı'nın yıllık bütçesi sadece 30 milyon dolar. Vakıf dışı kaynaklardan sağlanan fonlar da mevcut fakat bunların toplamı bile bu rakamın en fazla birkaç katına ulaşıyor. Bitcoin ekosisteminin Ar-Ge harcamaları ise muhtemelen çok daha düşük. Bu alandaki çalışmalar büyük ölçüde şirketler tarafından finanse ediliyor (bir kaynağa göre bugüne kadar toplam 250 milyon dolar toplanmış³) ve bir rapor yaklaşık 57 çalışana işaret ediyor.⁴ Maaşların oldukça yüksek olduğunu ve ücretli çalışan pek çok geliştiricinin sayıma dâhil edilmediğini varsaysak bile bu harcama yılda ancak 20 milyon dolara tekabül ediyor.

Bu harcama modelinin kaynakların devasa ölçüde yanlış tahsisi olduğu gün gibi ortada. Ağdaki işlem gücünün (hashpower) son %20'lik diliminin ekosisteme sağladığı marjinal fayda, aynı kaynakların araştırmaya ve çekirdek protokol geliştirmeye ayrılması durumunda yaratacağı değerden çok daha düşüktür. Peki o zaman ... neden sadece iş kanıtı bütçesini %20 oranında kısıp bu fonları diğer alanlara yönlendirmiyoruz?

Bu bilmecenin standart cevabı, "kamusal tercih teorisi"⁵ ve "Schelling çitleri"⁶ gibi kavramlarda yatar: Tek seferlik bir fon aktarımı için değerli kamu mallarını kolayca tespit edebilsek bile bu tür kararları düzenli ve kurumsallaşmış bir örüntüye kavuşturmak, uzun vadede göze alınan risklere değmeyecek bir politik kaosu ve sistemin ele geçirilmesi ihtimalini beraberinde getirir. Fakat sebepler ne olursa olsun şu ilginç olguyla yüz yüzeyiz: Bitcoin ve Ethereum ekosistemleri gibi organizmalar, milyarlarca dolarlık sermayeyi bir araya getirmeye muktedir olsalar da bu sermayenin nereye harcanabileceği konusunda tuhaf ve anlaşılması güç kısıtlamalarla çevrilidirler.

Bu etkiyi yaratan güçlü toplumsal kuvveti anlamakta fayda var. Birazdan göreceğimiz üzere Ethereum ekosisteminin bu kaynakları en başta bir araya getirebilmesini sağlayan (fakat teknolojik olarak neredeyse birebir aynı olan Ethereum Classic'in bunu başaramamasının nedeni olan) kuvvet de yine budur. Bir zincirin %51 saldırısından⁷ sonra toparlanmasında kilit rol oynayan veya blokzincir dünyasının çok ötesinde son derece güçlü pek çok mekanizmanın temelini oluşturan toplumsal kuvvet de yine aynıdır. İlerleyen bölümlerde netleşecek sebeplerden ötürü, bu güçlü toplumsal kuvvete bir isim vereceğim: meşruiyet.

Coin'lerin Sahibi Toplumsal Sözleşmeler Olabilir

Bahsettiğimiz bu kuvveti daha iyi kavrayabilmek adına Steem’in ve Hive'ın⁸ destansı öyküsüne bakmakta fayda var. 2020 başlarında Justin Sun,⁹ Steem-şirketini satın aldı.¹⁰ Bu şirket, Steem-blokzinciri ile aynı şey olmasa da STEEM token arzının yaklaşık %20'sini elinde tutuyordu. Topluluk, doğal olarak Justin Sun’a güvenmedi. Böylece Steem-şirketinin elindeki coin'lerin blokzincirin ortak iyiliği için emaneten tutulduğuna ve oy kullanmak amacıyla harcanmaması gerektiğine dair uzun süredir var olan "centilmenlik anlaşmasını" resmileştirmek üzere zincir içi bir oylama yaptılar. Justin Sun, borsaların elinde tuttuğu coin'lerin de yardımıyla bir karşı saldırı başlattı ve zinciri tek taraflı olarak denetlemesine yetecek kadar delegenin denetimini ele geçirmeyi başardı. Protokol dâhilinde başka bir seçenek kalmadığını gören topluluk ise farklı bir yola başvurdu: Steem-blokzincirini çatallayarak Hive adını verdikleri yeni bir zincir yarattılar ve Justin Sun'ınkiler dâhil saldırıya katılan hesaplar hariç bütün STEEM bakiyelerini buraya kopyaladılar.

Bu durumdan çıkarabileceğimiz ders şu: Steem-şirketi aslında coin'lere hiç "sahip" değildi. Eğer sahip olsalardı, bu varlıkları diledikleri gibi kullanma, onlardan faydalanma ve hatta onları suistimal etme¹¹ konusunda pratik bir kudrete sahip olurlardı. Fakat gerçekte şirket, coin'leri topluluğun hoşuna gitmeyecek şekilde kullanmaya ve suiistimal etmeye kalkıştığında başarılı bir şekilde durduruldu. Burada işleyen süreç, henüz ihraç edilmemiş Bitcoin ve Ethereum ödüllerinde gördüğümüz modele benzer bir örüntüdür: Coin'lerin nihai sahibi bir kriptografik anahtar değil bir tür toplumsal sözleşmedir.

Blokzincir uzamındaki diğer pek çok yapıya da aynı akıl yürütmeyi uygulayabiliriz. Örneğin ENS¹² (“Ethereum Name Service”, Ethereum Alan Adı Servisi) kök çoklu imza (root multisig) yapısını¹³ ele alalım: Bu yapı, ENS ve Ethereum topluluğunun önde gelen yedi üyesinin denetimi altındadır.¹⁴ Peki ya bu üyelerden dördü bir araya gelse ve kayıt defterini "güncelleyerek", en değerli alan adlarını kendi üzerilerine geçirseler ne olurdu? ENS akıllı sözleşme sistemi bağlamında bakıldığında bunu yapabilmek için gereken tam ve tartışılmaz teknik yetkiye sahiptirler. Fakat teknik kudretlerini bu şekilde kötüye kullanmaya kalkışırlarsa sonucun ne olacağı herkesçe malumdur: Bu kişiler topluluktan dışlanır, geriye kalan ENS topluluğu alan adlarını asıl sahiplerine iade eden yeni bir ENS sözleşmesi oluşturur ve ENS kullanan bütün Ethereum uygulamaları kullanıcı arayüzlerini bu yeni sözleşmeyi kullanmaya yönlendirirdi.

Bu durum, akıllı sözleşme yapılarının çok daha ötesine uzanır. Elon Musk kendi tweet'inin NFT'sini¹⁵ satabilirken, Jeff Bezos aynısını yapmaya kalksa neden çok daha fazla zorlanır? Her ikisi de o tweet'in ekran görüntüsünü alıp bir NFT uygulamasına yükleme konusunda eşit teknik beceriye sahiptir, peki aradaki fark nedir? İnsan sosyal psikolojisine (veya sahte sanat sahnesine¹⁶) dair temel düzeyde sezgisel bir anlayışa sahip olan herkes için cevap nettir: Elon'un kendi tweet'ini satması gerçek bir şeydir, Jeff'in aynısını yapması ise değildir. Bir kez daha görüyoruz ki milyonlarca dolarlık değer, şahıslar veya kriptografik anahtarlar tarafından değil toplumsal meşruiyet algıları tarafından denetlenip yönlendiriliyor.

Hatta çerçeveyi daha da genişletirsek meşruiyetin her türlü toplumsal statü oyununu, entelektüel söylemi,¹⁷ dili, mülkiyet haklarını, politik sistemleri ve ulusal sınırları yönettiğini görürüz. Blokzincir mutabakatı bile aynı prensiple işler: Topluluk tarafından kabul gören bir yumuşak çatallanma (soft fork) ile topluluğun saldırganı bertaraf etmek için protokol dışı bir kurtarma çatalı[^18] koordine ettiği %51 sansür saldırısı arasındaki yegâne fark, meşruiyettir.

Peki meşruiyet nedir?

Meşruiyetin işleyişini kavrayabilmek için oyun teorisinin derinliklerine inmemiz gerekiyor. Yaşamda koordineli davranış gerektiren pek çok durumla karşılaşırız: Tek başınıza hareket ettiğinizde muhtemelen hiçbir yere varamazsınız (hatta durumunuz daha da kötüleşebilir) fakat herkes birlikte hareket ederse arzu edilen sonuca ulaşılabilir.

Doğal bir örnek, trafiğin sağdan mı yoksa soldan mı akacağı meselesidir: İnsanların yolun hangi tarafından gittiği aslında pek önemli değildir, yeter ki herkes aynı taraftan gitsin. Eğer herkesle aynı anda taraf değiştirirseniz ve insanların çoğu bu yeni düzeni tercih ediyorsa, ortada net bir fayda olabilir. Fakat diğer tarafta araç kullanmayı ne kadar istiyor olursanız olun, şayet taraf değiştirmeyi tek başınıza yaparsanız, bunun sizin için net sonucu oldukça olumsuz olacaktır.

Meşruiyeti tanımlamaya şimdi hazırız: Meşruiyet, yüksek dereceli bir kabul örüntüsüdür. Belirli bir toplumsal bağlamda bir sonucun meşru olabilmesi, o bağlamdaki insanların bu sonucu geniş ölçüde kabullenmesine ve sonucun yaşama geçirilmesinde üzerilerine düşeni yapmasına bağlıdır. Her birey de bunu diğer herkesin aynı şekilde davranmasını beklediği için yapar.

....

1. “Bitcoin Total Transaction Fees Per Day”, https://ycharts.com/indicators/bitcoin_total_transaction_fees_per_day.

2. “Ethereum Network Transaction Fee Chart”, https://etherscan.io/chart/transactionfee.

3. “Bitcoin Companies with Seed Funding”, https://www.crunchbase.com/hub/bitcoin-companies-seed-funding.

4. “Who Funds Bitcoin Development”, https://blog.bitmex.com/who-funds-bitcoin-development/.

5. David D. Friedman, Price Theory, http://www.daviddfriedman.com/Academic/Price_Theory/Pthy_Chapter_19/Pthy_Chap_19.html.

6. Scott Alexander, “Schelling fences on slippery slopes”, https://www.lesswrong.com/posts/Kbm6QnJv9dgWsPHQP/schelling-fences-on-slippery-slopes. [Schelling çiti kavramı, Nobel ödüllü ekonomist Thomas Schelling’in oyun teorisindeki "Odak Noktası" kavramından türetilmiştir. Bir ilkenin zamanla esnetilmesini veya yozlaşmasını (Kaygan Zemin) önlemek amacıyla tarafların üzerinde uzlaştığı, ihlal edilmesi zor, net ve psikolojik sınırdır. Örneğin "Hangi içeriklerin sansürleneceğine komite karar versin" demek kaygan bir zemindir ama "Protokol seviyesinde asla sansür uygulanamaz" ilkesi, aşılmaması gereken bir Schelling çitidir. (ed. n.)].

7. %51 Saldırısı, bir blokzincir ağındaki doğrulama gücünün (iş kanıtı sistemlerinde işlemci gücü, hisse kanıtı sistemlerinde kilitlenen varlık miktarı) yarısından fazlasının tek bir aktörün veya grubun denetimine geçmesidir. Bu gücü ele geçiren saldırgan, teorik olarak işlemleri sansürleyebilir, geçmiş blokları yeniden yazabilir veya "çifte harcama" yaparak aynı parayı iki kez kullanabilir. Fakat Vitalik’in bu yazıda da vurguladığı üzere bu, "mutlak" bir güç değildir. Ağın dürüst çoğunluğu (kullanıcılar, borsalar ve geliştiriciler), saldırganın zincirini toplumsal mutabakatla "gayrimeşru" ilan edip yeni bir yola (çatallanmaya) saparak bu saldırıyı etkisiz kılabilir (ed. n.).

8. https://hive.io/.

9. Christopher Harland-Dunaway, “Hype man of the century”, https://www.theverge.com/21459906/bittorrent-tron-acquisition-justin-sun-us-china.

10. Brady Dale, “Justin Sun bought steemit. Steem moved to limit his power”, https://www.coindesk.com/justin-sun-bought-steemit-steem-moved-to-limit-his-power [Buterin’in atıf yaptığı sayfa kaldırıldığından okur metni Web Archive üzerinden okuyabilir: https://web.archive.org/web/20231202220439/https://www.coindesk.com/tech/2020/02/24/justin-sun-bought-steemit-steem-moved-to-limit-his-power/ (ed. n.)].

11. https://ens.domains/.

12. ENS, karmaşık kriptografik cüzdan adreslerini (örn. 0xd8d...) insan tarafından okunabilir isimlere (örn. vitalik.eth) çeviren, internetin DNS altyapısına benzer merkeziyetsiz bir protokoldür. "Kök çoklu imza" (_root multisig_) ise bu protokolün üzerindeki nihai yönetim yetkisidir. Sistem, Ethereum topluluğunun güvenilir ve saygın 7 üyesine emanet edilmiştir. Protokolde kritik bir değişiklik yapmak için bu 7 kişiden en az 4’ünün dijital imzası gerekir (ed. n.).

13. “ENS Permanent Registrar”, https://diligence.security/audits/2019/03/ens-permanent-registrar/.”

14. “ENS Permanent Registrar”, https://diligence.security/audits/2019/03/ens-permanent-registrar/.”

15. NFT (“Non-Fungible Token”, Değiştirilemez Token): Blokzincir üzerinde tutulan, birbiriyle takas edilemeyen ve benzersiz dijital varlıktır. NFT, teknik bir standarttan çok sosyolojik bir fenomendir. Herkes bir dijital görseli "sağ tıkla kaydedip" kopyalayabilirken, neden bir kişi o görsele milyonlarca dolar öder? Cevap, meşruiyet kavramında gizlidir: NFT, topluluğun "kimin gerçek sahibi olduğu" konusunda uzlaştığı, taklit edilemez bir "toplumsal mutabakat tapusu"dur. Değer, dosyanın kendinden değil o dosyanın "asıl" olduğuna dair kolektif inançtan gelir (ed. n.).

16. “11 most famous fakes in art history”, https://www.austinartistsmarket.com/famous-fakes-art-history/.

17. Samo Burja, “Intellectual Legitimacy”, https://samoburja.com/intellectual-legitimacy/.