Trong sở thú, ta nhìn thấy những con voi to lớn bị cầm tù bởi những sợi xích nhỏ, trong mắt voi là con người bé nhỏ tội nghiệp đang bị nhốt trong ngục tù rộng lớn của mình.

Nếu có một con đường mà tôi sẵn sàng dành cả cuộc đời để bước trên đó, có lẽ đó là con đường dẫn ta tới tự do. Tự do là một khái niệm vừa đơn giản và cũng vừa phức tạp. Nó đơn giản bởi vì khi nói tới tự do mỗi chúng ta đều có những ý hiểu cơ bản. Nó phức tạp vì tự do tồn tại ở nhiều hình thái khác nhau, và thường những người đang bị vây hãm trong xiềng xích vẫn luôn nghĩ mình là tự do.

Hãy quay ngược lịch sử một chút để ta nhìn lại tự do đã thay đổi như thế nào trong lịch sử của loài người. Khoảng 3000 năm trước, xã hội chiếm hữu nô lệ bắt đầu hình thành, tại thời điểm đó có những người sinh ra và lớn lên đã là nô lệ, khi họ nhìn những người xung quanh mình thấy ai ai cũng là nô lệ. Đối với họ những người thuộc tầng lớp thống trị kia không phải là người, họ là tầng lớp cao quý hơn là thần thánh. Và trong một môi trường như vậy, khái niệm về tự do không hề tồn tại. Nó cũng giống như người mù bẩm sinh chưa bao giờ được thấy ánh sáng, sống trong một nơi cô lập với thế giới, sẽ không bao giời biết tới việc mình bị mù, và họ cũng chẳng khổ đau dằn vặt về điều đó. Nhưng một khi có ai đó nói với những người nô lệ về quyền tự do của họ, chỉ cho họ thấy cuộc sống mà họ đáng có thì đó là lúc họ trải qua sự vật lộn đau khổ về tinh thần, để rồi khi sự đau khổ tới tận cùng thì nó chuyển hóa thành hành động. Chúng ta có thể tìm thấy vô vàn ví dụ tương tự trong suốt lịch sử loài người, từ việc đòi quyền cho người da màu, quyền bình đẳng cho phụ nữ, quyền cho cộng đồng LGBT.

Nói đến tự do chúng ta thường nghĩ tới hình ảnh xiềng xích bị phá tan. Để đạt tới tự do trước tiên chúng ta phải nhận diện được những xiềng xích vây quanh mình, sự nhận diện là bước quan trọng nhất và có lẽ cũng là khó khăn nhất, nó là cánh cửa ngăn cách ta giữa ngục tù và con đường tiến tới tự do. Một khi chúng ta đã có được cái nhìn, cái thấy thấy, cái hiểu đúng về xiềng xích đang vây hãm mình, chúng ta cần có một công cụ để cắt đứt những xiềng xích đó. Chắc hẳn các bạn đang nghĩ khi những xiềng xích bị cắt bỏ là chúng ta đã hoàn toàn tự do. Nhưng thực tế đó chỉ là sự khởi đầu mới. Một con voi cả đời bị xích, thì khi bạn có cắt cái xích đi, nó vẫn chỉ quanh quẩn quanh chiếu cọc của mình. Một con chim được nuôi trong lồng từ nhỏ, thấy những người bạn bay tự do trên bầu trời xanh, cố phá lồng để thoát ra ngoài, vươn tới tự do. Nhưng ngay cái thời khắc mà nó sải cánh trên bầu trời, nó chợt nhận ra, nó không biết sẽ phải bay về đâu, và rồi lại lựa chọn quay trở về với cái lồng cũ. Nói tới đây chắc chúng ta cùng dần đoán ra, ngoài công cụ để cắt đứt những xiềng xích kia, ta còn cần phải có sự chuẩn bị cho một cuộc sống mới, hoàn toàn khác với những gì ta có trước đây. Một ví dụ khác có lẽ sẽ rất gần với những gì chúng ta đã và đang trải qua: trong những ngày phong tỏa do dịch bệnh, tạm phải nghỉ việc, chúng ta như những chú chim sổ lồng được thoát khỏi cái xiềng xích công việc, và rồi sau vài ngày vui vẻ, chúng ta trở nên bối rối, căng thẳng, sợ hãi. Vì ta không biết mình cần phải làm gì. Chúng ta chưa hề được chuẩn bị cho tự do.

Có rất nhiều hình thái khác nhau của xiềng xích, ở đây chỉ xin phép đề cập tới 4 loại lớn tương ứng với 4 con đường hướng tới tự do.

Tự do về tài chính.

Tự do tài chính có thể hiểu đơn giản là bạn có đủ tiền để chi trả cho những sinh hoạt cơ bản của mình và gia đình cho tới hết cuộc đời. Tự do tài chính không có nghĩa là bạn dừng làm việc, mà nó chỉ đơn giản là cho phép bạn làm những gì bạn thích, và cho bạn thêm lựa chọn từ bỏ công việc bạn đang phải làm vì miếng cơm manh áo. Tiền ở đây chính là xiềng xích. Chúng ta cần tiền để mua đồ ăn, để có chỗ ở, để vui chơi, để học tập. Tiền trở thành gánh nặng đè trên vai mỗi chúng ta, là thứ xuất hiện không ngừng trong tâm trí, là mục đích sống của rất nhiều người.

A shortcut to having everything is to want nothing

Con đường tắt để có mọi thứ mà bạn muốn, đó là không muốn điều gì cả. Có lẽ chúng ta không xa lạ gì với những hình ảnh về những người giàu có với tài sản đủ ăn vài đời, vẫn đắm chìm trong vòng xoáy của tiền. Rất nhiều người trong chúng ta sau nhiều năm làm việc, với mức lương gấp nhiền lần khi mới ra trường nhưng cuộc sống vẫn không lấy gì là dư dả, vẫn luôn phải đau đầu vì tiền. Có hiện tượng này vì chúng ta thường nâng cấp mức sống của mình sau khi, thậm chí trước khi, chúng ta được tăng lương. Nói tới đây, ta đã dẫn đoán ra một trong nhưng nguyên tắc quan trọng để có một cuộc sống thảnh thơi, bỏ đi những mối lo về tiền bạc đó chính là giữ cho mức sống của mình thấp hơn nhiều so với thu nhập. Đây có lẽ là bài học đầu tiên và cũng là khởi đầu trên con đường tới với tự do về tài chính.

Tự do về tâm trí.

Hãy hình dung chúng ta có một ngôi nhà với rất nhiều cửa sổ, mỗi sáng chúng ta đều mở cửa sổ để đón nắng ấm, gió mát, không khí trong lành từ bên ngoài vào. Tuy nhiên lúc trời trở gió chúng ta sẽ cần phải đóng cửa sổ lại, để những cơn gió lốc đó không làm thổi bay đồ đạc trong nhà. Ngôi nhà đó chính là tâm trí của chúng ta, và những cửa sổ là cầu nối giữa tâm trí chúng ta và thế giới bên ngoài. Những câu chuyện tích cực, thiên nhiên tươi đẹp là những làn gió mát chúng ta mong muốn đón vào tâm trí của mình. Trong khi đó những tức giận, thị phi, bạo động, sợ hãi là những cơn gió lốc chúng ta cần khép lại những cánh cửa để bảo vệ tâm trí của mình. Đạt được tự do về tâm trí là khi bạn có đủ khả năng để nhận diện những làn gió mát, những cơn gió lốc, và có khả năng đóng mở những cửa sổ của ngôi nhà tâm trí kia.  Mỗi chúng ta hàng ngày đang bị vây quanh bởi xiềng xích của báo đài, mạng xã hội. Chúng ta ,mỗi lúc thảnh thơi, lại vô tình cầm lấy chiếc điện thoại của mình và để mọi tin tức bất kể tốt xấu tràn vào tâm trí mình. Có bao giờ bạn nhận thấy sau khi đọc báo, lướt mạng, bạn thấy mình đầy bực tức, sợ hãi, buồn chán, không còn năng lượng? đó là vì những thứ bạn nạp vào mang theo những năng lượng tiêu cực: là những tin tức về dịch bệnh, thị phi, cướp bóc, giết người, chiến tranh. Tất cả những thứ tưởng chừng vô hại đó, đang đầu độc tâm trí của chúng ta từng giờ từng ngày mà ta không hề hay biết.

Tự do về thể xác.

Một số tự hỏi chúng ta đã qua chế độ nô lệ hàng ngàn năm rồi, vậy chẳng phải chúng ta hoàn toàn tự do về thể xác rồi hay sao. Có lẽ là vẫn chưa, hàng ngày chúng ta vẫn phải đối mặt với những sự thèm muốn. Bạn chắc hẵn đã có những ngày đẹp trời tự nhiên lên cơn thèm một món đồ gì đó rồi bằng mọi cách phải đi kiếm cho bằng được. Bạn chắc hẳn sẽ quen ai đó nghiện thuốc lá và đã lên kế hoạch bỏ thuốc cả chục lần mà không thể thành công. Bạn đã thấy những người trung niên, người già không thể còn chạy nhảy, không còn thể vận động như ý mình. Chúng ta đang bị xích lại bởi sự ham muốn của cơ thể mình, bởi sự lão hóa và già đi từng ngày. Nếu bạn cho rằng già đi là một điều tất yếu, vậy hãy thử dành một cuối tuần để đi vào thế giới của Bạo chúa rồng [1]

Tự do về tâm hồn.

Có lẽ đây là thứ khó có thể cắt nghĩa nhất. Ngay từ lúc mình viết ra những dòng chữ này, ý nghĩa nó đã bị thay đổi, và cái khoảnh khắc mà bạn đọc, ý nghĩa của những con chữ này đã bị bóp méo đi rất nhiều. Nếu một lúc nào đó bạn nhìn ngắm mây bay trên trời, những tán lá non xanh dưới ánh nắng vàng, và trong một khoảnh khắc bạn mỉm cười, và thấy mình là đám mây, là chiếc lá. Có lẽ đó là lúc bạn đang tháo bỏ xiềng xích cho tâm hồn mình. Tâm hồn của mỗi chúng ta bị xích lại bởi tất cả những cái xích lớn của tâm trí, của thể xác và tiền bạc. Chắc hẳn bạn không thể có tâm trí mà ngắm trời đất khi hàng ngày đang phải vật lộn với miếng cơm manh áo, phải đắm chìm trong những thị phi nơi công sở, bị dằn vặt trong cơn đói cồn cào.

Xin dừng ở những suy nghĩ thoáng qua về tự do và nhận diện những xiềng xích đang vây hãm mỗi chúng ta. Xin chỉ mở ra những cánh cửa để rồi mỗi người sẽ tự phải quyết định đặt bước đi đầu tiên trên con đường dài bất tận này.